09. بخش دوم : فصل پنجم : قرآن و بهداشت روان / عوامل فشار روانی و راهکارهای قرآن برای تامین بهداشت روانی تا آخر

 

عوامل فشار روانی و راهکارهای قران برای تامین بهداشت روانی

شناخت همه عوامل موثر در فشارهای روحی و راهکارهای تامین بهداشت روانی از حوصله این بحث بیرون است، از این رو تنها به برخی از مهم ترین آنها می پردازیم.

 

عوامل فشار روانی

1ـ بر هم خوردن تعادل حیاتی بدن که این عوامل باعث آن می شود: خستگی، ناخوشیف استرس، زایمان و بیماری مزمن

2ـ نقش سازمانی (موقعیت شغلی، منزلت اجتماعی و پیشرفت حرفه ای)

3ـ بحران های خانوادگی (طلاق، سوگ همسر، سوگ فرزند و مسائل اقتصادی خانواده)

4ـ محیط (آلودگی صوتی، آلودگی هوا، قوانین و مقررات انعطاف پذیر، مهاجرت)

5ـ سیاست، شامل فشارهای روانی سیاست مداران(عطش قدرت، فشار کاری و ...) رابطه سلطه گر و سلطه پذیر (احساس نابرابری)، جنگ روانی(شایعه پراکنی و ...) و بحران های سیاسی و اقتصادی

6ـ شخصیت، شامل تیپ B و A (افراد پرشتاب و کند شتاب) شخصیت بدبین و همچنین وسواس و وسوسه

7ـ دودلی و تردید

8ـ احساس خلا اخلاقی که ناشی از این عوامل است: یادآوری خاطرات تلخ (حافظه عاطفی و نففس لوامه) احساس گناه، حسادت و تهمت های ناروا

9ـ احساس خلا معنوی که عواملی چند باعث آن است: خلاموجودی، احساس تنهایی و طرد شدگی، نداشتن پشتیبان و تکیه گاه و همچنین خرافات و تصورات باطل

10ـ باورهای اعتقادی و دینی (فشار مسئولیت و تکلیف و نیز ترس از مرگ)

 

راهکارهای تامین بهداشت روانی

قران به دو طریق جان های آدمیان را شافی است:

اول اینکه گاه قؤان از بیماریهای روحی ، اخلاقی و اجتماعی جلوگیری کرده بدین طریق بهداشت روانی انسان را تامین می کند. مثلاض برای سالم سازی محیط به امر به معروف سفارش می کند و یا با سفارش به توکل و ذکر مانع از احساس تنهایی می شود. این پیشگیری الویه از بروز فشارهای روانی جلوگیری می کند.

دوم آنکه گاهی قران به درمان بیماری ها می پردازد که این خود پیشگیری ثانویه است. یعنی هنگامی که جامعهای گرفتار فساد وگناه شد. نهی از منکر را پیشنهاد و یا توبه را برای پاکسازی روح توصیه می کند. قران در پیشگیری درجه سوم از عوارض زودرس و یا دیررس بیمرای می کاهد. بدین بیان که شخص گناهکار پس از توبه به دامن اجتماعی باز می گردد.

 

راهکارهای تامین بهداشت روانی در قرآن کریم بسیار آمده است که ما به مهم ترین آنها می پردازیم:

 

1ـ راهکارهای معرفتی برای تامین بهداشت روانی

مقصود از این راهکارها، روش های شناختی برای مقابله با فشار روانی است که به دیدگاه و اعتقاد فرد نسیت به هستی آغاز و فرجام جهان و زندگی و معنای آن می پردازد و از سویی تاثیر أن را در افزایش یا کاهش فشارهای روانی و تامین بهداشت رواین او مورد ارزیابی قرار می دهد.

 

یک. وحدت شخصیت انسان و رابطه آن با توحید قرآنی

قران کریم انسان را به توحید و وحدت معبود فراخوانده  از این سو  او را از دوگانگی در شخصیت و دو چهرگی (نفاق) باز می دارد  تا وحدت روان و بهداشت روانی انسان تامین گردد. برخی صاحب نظران در این باره می گویند: پژوهش ها در منابع و مکجموعه آثار در سلامت روان نشان می دهد که اساسی ترین  ومهم ترین مسئله در شخصیت سالم، وحدت روان و تعهد مذهبی است. وحدت روان با سیستم ارزشی که بتواند به حیات معنا و هدف بدهد مرتبط است. در بین سیستم های ارزشی، مذهب بالاترین قابلیت برای ایجاد وحدت شخصیت را داراست. اساس و مبنای مذهب اسلام بر وحدت و توحید می باشد. وحدت شخصیت و یگانگی روان انسان، مظهر و نماینده بارز توحید ذات مقدس خالق است.

 

دو نقش ایمن در بهداشت روانی

الَّذِینَ آمَنُواْ وَلَمْ یلْبِسُواْ إِیمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ

کسانی که ایمان آورده و ایمان خود را به شرک نیالوده اند، آنان راست ایمنی و ایشان راه یافتگانند.

این آیه را از شاخص ترین آیات مربوط به آرامش روانی دانسته اند.  که در آن امنیت، آرامش، بهداشت روانی و هدایت را از آثار ایمان بر می شمارد. آری هنگامی که ترس شدید بر جان انسان الَّذِینَ آمَنُواْ وَلَمْ یلْبِسُواْ إِیمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَپنجه می افکند و او خود را تنها احساس می کند تنها عاملی که می تواند با این احساس مقابله کند ایمان به خداست.

 

برای مطالعه بیشتر

چنانکه گفتیم، قرآن کریم انسان را به ایمان فرا می-خواند، چه آنکه موجب آرامش روانی اش می گردد. پژوهش های متعددی نقش ایمان مذهبی را در بهداشت روانی موثر دانسته اند، از جمله:

1ـ آیت الله سبحانی ایمان را بهداشت روانی موثر دانسته، بااشاره به آمار زیاد خودکشی در افراد غیر مذهبی می نویسد:

مردان بزرگ در سایه ایمان به خدا و به آنچه که خدا مقرر نموده و صلاح انسان در آن است، در مقابل مشکلات کوه آسا ایستاده و خم به ابرو نمی آورند و می گویند: «انا الله و انا الیه راجعون »

2ـ برخی صاحب نظران پس از یادآوری اینکه سوگ ناشی از داغدیدگی، واکنشی طبیعی است ـ که عوامل متعددی در شدت و مدت آن تاثیر دارد ـ می گوید: تحقیقات زیادی نشان داده اند که داشتن تفکر و عملکرد مذهبی به طور محسوس موجب کاهش شدت درد فقدان و دوره آن می شود که این تاثیر از طریق مکانیسم های چندی صورت می گیرد، مثل اعتقاد(ایمان)، توکل به خداوند(Trust in God) ، داشتن صبر، تسلیم رضای خداوند بودن( تسلیم نظام الهی)، پناه بردن به خدا در هنگام مصیبت ها ... .

3ـ از سال 1376 تا 1377 پژوهشی از نوع مطالعه توصیفی ـ مقطعی انجام گرفت. این پپژوهش که چهار نفر از پزشکان و روانپزشکان در بیمارستان الزهرای اصفهان آن را انجام دادند، بر روی 148 بیمار که منتظر عمل جراحی بودند صورت گرفت.

نتیجه این پژوهش نشان داد که اضطراب در افرادی که اعتقادات مذهبی شان قوی است، به مراتب کمتر از کسانی است که اعتقادات مذهبی ضعیفی دارند. از این رو بین اضطراب قبل از عمل جراحی و اعتقاد مذهبی رابطه ای معکوس و معنادار وجود دارد.

(05/0>P). در پایان این پژوهش یادآوری شده است که یافته های مطالعه حاضر مکمل و موید مطالعه پیشین در زمینه جایگاه و تاثیر مذهب در بهداشت روانی و سلامت روحی و جسمی است.

4ـ در پژوهش دیگری که در ارزیابی 91 دانشجوی دختر و پسر دانشگاه شهید بهشتی تهران انجام شد، به این نتیجه رسیدند که بین اعتقادات مذهبی و سطح اقتصادی آزمودنی های پژوهش و استرس تفاوتی معنادار وجود دراد که مبین تاثیر اعتقادات و  باورهای مذهبی در چالش های اقتصادی و استرس ناشی از آن است.

 

سه. ممنوعیت یاس و ناامیدی در قرن و تاثیر امید در کاهش افسردگی

وَلاَ تَیأَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ ییأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ

از رحمت خدا نتومید مباشید زیرا جز گروه کافران کسی از رحمت خدا نومید نمی شود

در این آیه ناامیدی کاری کفرآمیز تلقی شده است. از این رو یاس از رحمت الهی از گناهان کبیره به شمار می آید. در واقع قرآن می خواهد که مسلمانان به رحمت الهی امیدوار باشند و به دام افسردگی و یاس در نغلطند.

آری مسلمانان جهان را بن بست مشکلات نمی بینند و در سخت ترین حالات بر خدا تکیه می کنند و به رحمت او امیدوارند از این رو باآرامش زندگی می کنند ومشکلات را بهتر بر می تابند.

نتایج یک آزمون نشان داد بیمارانی که باورهای مذهبی  قوی تر داشتند و اعمال مذهبی را انجام می دادند نسبت به گروه دیگر کمتر افسردگی داشتند. همچنین خداوند به عنوان منشا قدرت و آرامش و انجام فرایض دینی به صورت معناداری با درجه پایین افسردگی در هنگام ترخیص از بیمارستان ارتباط داشته است.

 

چهار. تاثیر هدف مندی و معناداری زندگی در بهداشت روانی

انسان در زندگی نیازمند هدف و معناست. انسان بی هدف که زندگی را بی معنا می داند مشکلات روحی و جسمی را بر نمی تابد از این رو خیلی زود از پای در می آید و گاه به بن بست می رسد و به خودکشی اقدام می کند اما انسانی که در پرتو آموزه های وحی الهی پرورش یافته جهان آفرینش را عبث و بیهوده و بیهدف نمی داند: مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَینَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ  ـ ما آسمان ها و زمین و آنچه را که میان آن دو است جز به حق نیافریدیم.

از آنجا که زندگی انسان بی هدف و بی معنا نیست  و از سویی جهان مبدا و منتهی و هدف دارد  و آن خداوند بزرگ است در راه او باید کوشید تا به ملاقاتش رسید.  اگر چه در این راه مرارت های بسیاری باشد.

گاه از معناجویی و معناداری زندگی انسان و هدفمندی آن با عنوان حس انسجام یاد می شود حس انسجام نظریه ای وجودی است که آنتونوفسکی  آن را در سال 1987 مطرح کرد. نظریه او برخاسته از پژوهش های مربوط به بازماندگان اردوگاه های کار اجباری بود. این افراد با وجود تجارب وحشتناک فشار زا توانستند از نظر جسمی و روانی سالم بمانند.

ویکتور فرانکل نیز بررسی هایی در مورد اردوگاه های کار اجباری انجام داده و یافته های خود را براساس نقل قولی از فیلسوف آلمانی نیچه (1844-1900م) چنین خلاصه کرده است: «آن که چرایی دارد می تواند هر چگونه ای را تحمل کند»

فرانکل دریافت کسانی که توانستند از آن اردوگاه ها نجات یابند در یک هدف عمومی با هم سهیم بودند که به خاطر آن زندگی می کردند.

آری جهان بینی الهی چنین هدف و معنایی را برای پیروانش به ارمغان می آورد انسان مومن که به خدا و تدبیر جهان ایمان دارد حوادث را هدفمند و توجیه پذیر می یابد و بر خدا تکیه کرده در برابر مشکلات مقاومت می کند از همین رو کمتر به فشار روانی و یاس دچار می-آید در واقع بدین روست که بهداشت روانی  او تامین می شود.

 

پنج. اصل قضا و قدر و تصادفی نبودن رویدادها (توحید افعالی)

از منظر قرآن امور جهان تصادفی نیست بلکه تحت نظارت خدا انجام می پذیرد . فرد مسلمانبا اینکه خود را مجبور و غیر مسئول نمی داند توحید افعالی براساس این بینش همه نیک ها و مصیبت ها بر پایه تقدیر الهی است و خداوند براساس حکمت و مصلحت کارها را سامان داده و خیر و خوبی انسان ها را می خواهد و مشکلات نیز برای امتحان و رشد آنهاست:

أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یتْرَكُوا أَن یقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یفْتَنُونَ & وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیعْلَمَنَّ الْكَاذِبِینَ 

آیا مردم پنداشتند كه تا گفتند ایمان آوردیم رها مى‏شوند و مورد آزمایش قرار نمى‏گیرند & یقین كسانى را كه پیش از اینان بودند آزمودیم تا خدا آنان را كه راست گفته‏اند معلوم دارد و دروغگویان را [نیز] معلوم دارد.

بنابراین مومنان کارهای خود را به اراده و خواست خدا ارجاع می دهند  و هرگاه بر انجام کاری تصمیم گرفتند بر خدا توکل کرده  از شکست  هراسی به دل راه نمی دهند. اینان به قضا و قدر الهی راضی اند و اگر به مصیبتی گرفتار آیند تحمل می کنند و می گویند ما از خداییم و به سوی خدا باز می گردیم.

از این رو اعتقاد به فضا و قدر الهی یکی از راهکارهای مقابله با فشار روانی است  و در برابر عدم درک فلسفه شداید و مصائب از مهم ترین عوالم لیماری های روانی به شمار می آید.

شش. تاثیر اعتقاد به معاد و نگاه به مرگ در بهداشت روانی

اللَّهُ یتَوَفَّى الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیمْسِكُ الَّتِی قَضَى عَلَیهَا الْمَوْتَ وَیرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِی ذَلِكَ لَآیاتٍ لِّقَوْمٍ یتَفَكَّرُونَ

خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامى باز مى‏ستاند و [نیز] روحى را كه در [موقع] خوابش نمرده است [قبض مى‏كند] پس آن [نفسى] را كه مرگ را بر او واجب كرده نگاه مى‏دارد و آن دیگر [نفسها] را تا هنگامى معین [به سوى زندگى دنیا] بازپس مى‏فرستد قطعا در این [امر] براى مردمى كه مى‏اندیشند نشانه‏هایى [از قدرت خدا]ست

قرآن کریم از مرگ با عنوان توفی یعنی گرفتنکامل جان انسان ـ توسط فرشتگان یاد می کند.  بدین مفهوم که مرگ نابودی نیست بلکه دروازده ورود انسان از یک جهان به جهان دیگر است. براساس این بینش یاد مرگ برای مومنان به عنوان مقصد زندگی دنیوی و آغاز زندگی اخروی آسودگی خاطر و راحتی در برخورد بامشکلات دنیوی را در پی دارد زیرا انسان های شایسته با مرگ بهملاقات خدا می رسند: و اتقوا الله و اعلموا انکم ملاقوه و بشر المومنین: « و از خدا پروا کنید و بدانید که او رادیدار خواهید کرد و مونان را به این دیدار مژده ده.»

از این رو مومنان با خاطری آسوده و امید به پروردگار به کارهای نیک روی می آورند  و از مرگ نمی-هراسند بلکه می گویند« هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَیینِ  ـ آیا جز یکی از دو نیکی [= پیروزی یا شهادت و رسیدن به ملاقات الهی و بهشت] در انتظار ماست.»

آری یکی از محوری ترین راهکارهای مقابله با فشار روانی ایجاد نگرش مثبت به مرگ است.

برخی نویسندگان در این باره می نویسند: چند عامل نقش مهم تری در بیماری های روانی ایفا می کنند: 1ـ مادی گرایی بی حد و مرز، 2ـ عدم درک فلسفه شداید و مصائب، 3ـ تصور مرگ و نیستی، 4ـ عقدهای روانی 5ـ اختلال در عزت نفس

اعتقاد به معاد آثار سوء این عوامل را خنثی  نموده نقش اساسی در پیشگیری از بروز بیماری های روانی دارد.

برخی دیگر نیز نوشته اند: اعتقاد به وجود حیات پس از مرگ برای انسان ها در مقابله با ناملایمات ناشی از مرگ و داغدیدگی نقش بسیار مهمی دارد.

پاره ای دیگر از صاحب نظران برآن اند که اعتقاد بهمعاد انسان را از نا امیدی ـ که یکی زا علائم محوری افسردگی است ـ مصون می دارد و ذهنیت او را به ورای مادی هدایت می کند. بدین رو آدمی در پرتو نور خداوند خود را می یابد و به عدل و فضل خداوندی امیدوار می-شود.

هفت. رابطه توکل با بهداشت روانی

إِن ینصُرْكُمُ اللّهُ فَلاَ غَالِبَ لَكُمْ وَإِن یخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا الَّذِی ینصُرُكُم مِّن بَعْدِهِ وَعَلَى اللّهِ فَلْیتَوَكِّلِ الْمُؤْمِنُونَ

اگر خدا شما را یارى كند هیچ كس بر شما غالب نخواهد شد و اگر دست از یارى شما بردارد چه كسى بعد از او شما را یارى خواهد كرد و مؤمنان باید تنها بر خدا توكل كنند

همچنین آیات بسیاری از قرآن انسان ها را به توکل بر خدا فراخوانده است . توکل به معنای آماده سازی مقدمات کار و تلاش و سپس تکیه و اعتماد بر قدرت بی-کران الهی است نه به معنای رها کردن کارها ، کسی که بر خدا تکیه می کند احساس ترس، اضطراب، ناامیدی، ناراحتی و تنهایی نمی کند و یا دست کم این حالات کمتر به او روی می کند. البته هر اندازه توحید افعالی و اعتقادات مذهبی انسان افزایش یابد بر توکل او افزوده می شود مولوی در این باره چه خوش سرودهاست:

اینکه بینی مرده و افسرده ای                زان بود که ترک سرور کرده ای

این رو توکل را یکی از راهکارهای مقابله با فشارهای روانی دانسته اند.

هر که در بحر توکل غرق گشت                همتش از ما سوی الله در گذشت

 

برای مطالعه بیشتر

برخی از پژوهشگران در پژوهشی با نام «توکل به خداوند متعال به عنوان راهبرد حل مشکلات زندگی» روش های مقابله در افراد متوکل را ـ به کمک اطلاعات حاصل از مصاحبه ـ بررسی کرده و به این ننتیجه رسیده اند که افراد متوکل از اضطراب و تشویش به دورند و چنین ویژگی هایی دارند:

1ـ نسبت دادن اتفاقات و رویدادها به خداوند.

2ـ امیدواری به خدا و حسن ظن به او

3ت معنا دادن به اتفاقات و وقایع زندگی

4ـ تحت کنترل داشتن اتفاقات زندگی

5ـ داشتن احساس تعهد نسبت به انجام وظیفه.

6ـ وظیفه مداری در مقابل نتیجه مداری.

7ـ داشتن حالت پذیرش، و یا گشاده رویی اتفاقات زندگی را پذیرفتن.

8ـ داشتن جرات تصمیم گیری.

9ـ استفاده از روش های سالم در مقابله با فشار روانی.

2ـ رهکارهای رفتاری برای تامین بهداشت روانی

یک. ارتباط با منبع قدرت معنوی

ارتباط با سرچشمه هستی و انجام اعمال مذهبی تامین کننده بهداشت روانی انسان است و این مطلب در آیات قرآن اشاره شده است و برخی پژوهش های تجربی روانشناختی نیز آن را تایید می کند.

 

 

اول. یاد خدا

الَّذِینَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

همان كسانى كه ایمان آورده‏اند و دلهایشان به یاد خدا آرام مى‏گیرد آگاه باش كه با یاد خدا دلها آرامش مى‏یابد

یاد و ذکر خدا سبب می-شود که به او متصل گردیم این ذکر گاه در الفاظ تبلور می-یابد و گاه نیز در دل که الیته یاد درونی و ذکر قلبی مرتبه ای بالاتر دارد.

برخی از صاحب نظران در موردآیه مزبور می گویند: در این آیه شریفه دوئ مدعی وجود دارد اولدل فقط به یاد خدا آرامش می یابد و دوم آنکه به هیچ چیز دیگر آرام نمی گیرد... دل آدمی به دنبال  محبوبی است که زوال نداشته باشد و افول ننماید. لذا فردی کهبه ر محبوب غیر حقیقی دل می بندد از ابتدا در اندیشه زوال اوست و نگران، و اما چون حق تعالی تنها محبوب بالاصاله و حقیقی است و جمیل علی الاطلاق، هنگامی که دل سر بر آستان او نهاد دیگر اندوه زوال آن را نمی آزارد و لذا غم و اندوهی نخواهد داشت»

دوم. دعا

وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیسْتَجِیبُواْ لِی وَلْیؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یرْشُدُونَ

و هرگاه بندگان من از تو در باره من بپرسند [بگو] من نزدیكم و دعاى دعاكننده را به هنگامى كه مرا بخواند اجابت مى‏كنم پس [آنان] باید فرمان مرا گردن نهند و به من ایمان آورند باشد كه راه یابند

قرآن کریم بارها از دعا سخن گفته و مردم را به دعا کردن تشویق نموده  و از این رو وعده پاسخگویی و اجابت را نیز داده است. دعا به معنای خوانده و یاری جستن از قدرت بی کران اوست. به هنگام دعا نوعی رابطه عاطفی بین انسان و خدا برقرار می شود به گونه ای که انسان می تواند دردهای ناگفتنی اش را با او در میان گذارد.

در برخی پژوهش ها آشکار گردید که یکی از رفتارهای مذهبی که با سلامت و تندرستی ارتباط دارد دعاست.  تا جایی که حتی در یک بررسی طول عمر بیشتر افرادی که دعا می کنند گزارش شده است.

 

سوم. نماز

وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ

و نماز را برپا دار كه نماز از كار زشت و ناپسند باز مى‏دارد

قرآن کریم بارها مسلمانان را به نماز فراخوانده  و آن را مایه ذکر و دوری از گناهان می داند.  در واقع انسان می تواند از نماز یاری بجوید.  نماز نوعی دعای سامان یافته است که مسلمانان موظف اند روزی پنج بار آن را انجام دهند.

در دین مبین اسلام نماز ـ به عنوان عبادت برتر ـ عامل موثری است در نجات انسان از غوه ور شدن در آلودگی ها، و منشا مهمی است برای خود سازی فرد و جامعه، نمازی که با آگاهی، عشق، خشوع و اخلاص به جای آورده شود، موجب طهارت روح و قرب الهی می گردد. قرآن درباره تاثیر نماز در انسان می فرماید:

إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا * إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا * وَإِذَا مَسَّهُ الْخَیرُ مَنُوعًا * إِلَّا الْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ

به راستى كه انسان سخت آزمند [و بى‏تاب] خلق شده است * چون صدمه‏اى به او رسد عجز و لابه كند * و چون خیرى به او رسد بخل ورزد * غیر از نمازگزاران * همان كسانى كه بر نمازشان پایدارى مى‏كنند

امام علی (ع) نیز درباره آثار نماز چنین می فرماید: نماز به همه وجود انسان آرامش می بخشد، چشم ها را خاشع و خاضع می-گرداند نفس سرکش را رام، و دل ها را نرم و تکبر و خود بزرگ بینی را محو می کند.

 

برای مطالعه بیشتر

نماز انسان را از بسیاری مشکلات روحی و روانی و آلودگی های اجتماعی مصون می دارد. برهی از این مطالب در تحقیقات تجربی آمده است: نتیجه تحقیق در پژوهش «نقش نماز در میزان شیوع اضطراب در دختران دانش آموز مقطع دبیرستان شهرستان قم، سال تحصیلی 78-79 نشان داد که همبستگی دو متغیر نماز و اضطراب (با اطمینان 99%) معکوس است، یعنی آن دسته از افرادی که نماز می خوانند اضطراب کمتری دارند.

در پژوهش دیگری با عنوان تاثیر نماز به عنوان یکی از ارکان اسلام بر سلامت جسمانی ـ روانی نسل جوان ـ که بر روی 93 نفر از دانشجویان صورت گرفت ـ به این نتیجه رسیدند که بین دانشجویان نماز خوان و دانشجویانی که نماز نمی خوانند از نظر سلامت جسمی و روانی تفاوت وجود دارد. یعنی نماز موجب سلامت روانی و جسمی و سلامت اجتماعی می گردد.

در پژوهش دیگری تاثیر ابعاد مختلف نماز در تامین و تقویت بهداشت روانی، بررسی شد و نتایج زیر به دست آمد:

 

الف) ابعاد علمی

1ـ تاثیر نماز در کاهش استرس ها و دردها و افسردگی (از نظر آزاد سازی اندروفین ها از هیپوفیز)

2ـ تاثیر نماز در درمان بیماری هایی مانند دیسک.

3ـ دقت در مقدمات نماز(از قبیل پاکیزه بودن لباس، مکان نمازگزار، وضو، غسل، تیمم از نظر تمرین و رعایت مسائل بهداشتی... .

 

ب) ابعاد اعتقادی

1ـ بررسی اجمالی کلمات، جملات و آیات اذانف اقامه، ذکرها، و دعاها در هر رکعت و تمرین پیوستن به بی نهاست مطلق برای تطهیر روح انسان.

2ـ رعایت ارکان، واجبات و مستحبات نماز، پشتوانه عظیمی برای خدا باوری و خداترسی.

 

چهارم.  قرائت قرآن و تاثیر آن در کاهش اضطراب

فَاقْرَؤُوا مَا تَیسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ  ـ هرچه از قرآن میسر می شود بخوانید.

قرآن کریم به کرات مسلمانان را به قرآن خواندن فرا می خواند  و ازآنان می خواهد هنگامی که دیگران قرآن می خوانند سکوت کنند و به آن گوش فرا دهند.

از جمله راه های انس با قرآن و سخن گفتن با خدا تلاوت قرآن است قرآن آهنگی دلنشین دارد و تلاوت آن بر جان آدمی می نشیند و به او آرامش می بخشد.

 

برای مطالعه بیشتر

برخی پژوهش های تجربی آرام بخش بودن قرآن و تاثیر روانی آن را نمایان تر و نقش ندای قرآن در کاهش اضطراب و تامین بهداشت روانی را ورشن تر ساخته است.

از جمله: در پژوهشی میزان تاثیر آوای قرآن بر کاهش درد بیماران بعد از «اعمال چراحی شکم» مورد بررسی قرار گرفت، در بررسی دو گروه از بیماران، برای یک گروه بعد از جراحی قرائت قرآن پخش شد و برای گروه دیگر پخش نشد. پس از آن میزان درد و مصرف مسکن آنها مورد بررسی قرار گرفت و در پایان بدین نتیجه رسیدند که آوای قرآن باعث کاهش درد لیماران بعد از اعمال جراحی شکم می شود.

در پژوهش  مشابهی تاثیر تلاوت قرآن کریم بر کاهش اضطراب و افسردگی بر روی 60 نفر از دختران دبیرستانی که روزانه نیم ساعت قرآن می خواندند مورد بررسی قرار گرفت. گروه مقایسه کسانی بودند که با قرآن انس نداشتند. در این پژوهش برای سنجش میزان اضطراب و افسردگی از آزمون اضطراب کتل و آزمون افسردگی بک استفاده شد. نتایج تحلیل داده ها نشان داد که میزان اضطراب و گرایش به افسردگی در زمودنی هایی که پیوسته قرآن می خواندند، به شکل چشم گیری کمتر از آزمودنی های گروه مقایسه بود.

 

پنجم. روزه

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَیكُمُ الصِّیامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

اى كسانى كه ایمان آورده‏اید روزه بر شما مقرر شده است همان گونه كه بر كسانى كه پیش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد كه پرهیزگارى كنید

قرآن کریم انسان ها را به روزه داری فرا می خواند تا مردن خود نگهدار پارسا و با تقوا شوند.  در جایی دیگر نیز می فرماید: وَأَن تَصُومُواْ خَیرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ  ـ و اگر بدانید روزه گرفتن برای شما بهتر است.

روزه داری فواید جسمانی و روحی روانی دارد که در اینجا تنها به تاثیرات روانی آن در تامین بهداشت روانی اشاره می کنیم:

در اردن دانشمندی به نام داراکه  (1992) در یک بررسی نشان داد که تعداد خودکشی رد ماه رمضان در مقایسه با ماه های دیگر سال کاهش در خورد توجهی را نشان می دهد.

در پژوهش دیگر یکه گروهی از پژوهشگران تاثیر روزه-داری بر وضعیت سلامت روانی را مورد بررسی قرار دادند، 200 نفر زن و مرد قبل و بعد از ماه مبارک رمضان با استفاده از پرسشنامه GHO آزموده شدند که براساس داده-ها، روزه داری به گونه ای معنادار باعث کاهش علایم اضطرابی بهبود در عملکرد اجتماعی و کاهش افسردگی شده است.

 

دو. قوانی بازدارنده برای تامین بهداشت روانی

 

ممنوعیت خودکشی

وَلاَ تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ  ـ و خودتان را مکشید.

براساس آموزه های قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) خودکشی نه تنها جایز نیست  بلکه گناه کبیره ای است که انسان را به دوزخ می کشاند این نوع نگرش و ایمان مذهبی به خدا و معاد از جمله عوامل بازدارنده خودکشی هاست.

آمارهای دقیق در همه جهان یک مطلب را به روشنی ثابت می کند که میان خودکشی و دوری از مذهب رابطه مستقیمی وجود دارد و کسانی که دست به خودکشی زده سپس به نوعی نجات یافته اند. غالباً کسانی بوده اند کهعقاید دینی آنمها بسیار ضعیف بوده و از این جهت نتوانسته-اند فشارهای شکننده را در پرتو ایمان به خدا تحمل کنند از این جهت پیمانه صبرشان لبریز شده و چاره را در نابودی خود اندیشیده اند در حالی که مردان بزرگ در سایه ایمان به خدا له آنچه که خدا مقرر نموده و صلاح انسان در آن است در مقابل مشکلات کوه آسا ایستاده و خم به ابرو نمی آورند.

برخی از صاحب نظران در توضیح اینکه چرا افراد مذهبی کمتر خودکشی می کنند دلایل مختلفی آوردهاند که از آن جمله بالا بودذن عزت نفس و داشتن مسئولیت اخلاقی است. همچنین عواملی مانند اعتقاد به بخشایش پروردگار، اعتقاد به مبارزه باوسوسه های شیطانی از قبیل خودکشی، اعتقاد  به عدالت و روز واپسین را از عوامل دیگر می دانند.

 

سه. قوانی کنترل کننده شهوت بیرای تامین بهداشت روانی

شهوت یکی از نعمت های الهی است که در وجود انسان نهاده شده به گونه ای که استفاده معتدل و صحیح از آن موجب بقای نسل انسان می-شود اما زیاده روی در آن عوارض سوء جسمانی و روانی دارد.

قران کریم با نشان دادن راه صحیح استفاده از این نیرو زنان و مردان را به ازدواج تشویق کرده  اما در همان حال راهکارهایی برای جلوگیری از انحرافات جنسی و سوء استفاده زا این نیور قرار داده است که به آنها می پردازیم.

 

یک. حجاب

حجاب راهکاری است پیشگیرانه که رعایت آن برای مردان و زنان امری ضروری است که البته ضوابط و مقدار آن تناسب جنسیت آنان متفاوت است. در برخی آیات قرآن چنین دستور داده شده:

قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یصْنَعُونَ

به مردان با ایمان بگو دیده فرو نهند و پاكدامنى ورزند كه این براى آنان پاكیزه‏تر است زیرا خدا به آنچه مى‏كنند آگاه است

در جای دیگر نیز به پیامبر (ص) چنین می فرماید:

یا أَیهَا النَّبِی قُل لِّأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاء الْمُؤْمِنِینَ یدْنِینَ عَلَیهِنَّ مِن جَلَابِیبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَن یعْرَفْنَ فَلَا یؤْذَینَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِیمًا

اى پیامبر به زنان و دخترانت و به زنان مؤمنان بگو پوششهاى خود را بر خود فروتر گیرند این براى آنكه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند [به احتیاط] نزدیكتر است و خدا آمرزنده مهربان است

از این آیات چنین بر می آید که حجاب در زندگی انسان سه ره آورد مهم دارد:

1ـ پاک کننده و رشد آور است.

2ـ نشانه افراد با عفاف است و آنها را به جامعه معرفی می کند.

3ـ از آزارهای افراد شهوت ران جلوگیری می کند. به سخن دیگر حجحاب برای بانوان نوعی مصونیت اجتماعی به وجود می آورد و موجب می شود کهحریم آنان حفظ شده و بهداشت روانی و اجتماعی آنان تامین گردد.

هنگامی که بانوان با حجاب باشند زمینه رشد مفاسد اجتماعی کمتر می-شود و زن آزاری در اجتماع کاهش می-یابد در واقع بدین رو خانم ها خاطری آسوده تر خواهند داشت.

 

دو. ممنوعیت انحرافات جنسی

قرآن کریم بهترتیب جنسی اهمیت داده راه صحیح ارضای جنسی را که همانان ازدواج است تایید می کند  قرآن برخی موارد را انحرافجنسی می شمرد:

 

1ـ زنا:

الزَّانِیةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِئَةَ جَلْدَةٍ وَلَا تَأْخُذْكُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیوْمِ الْآخِرِ وَلْیشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِّنَ الْمُؤْمِنِینَ

هر زن زناكار و مرد زناكارى صد تازیانه بزنید و اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید در [كار] دین خدا نسبت به آن دو دلسوزى نكنید

 

2ـ لواط:

إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِّن دُونِ النِّسَاء بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ

شما از روی شهوت، به جای زنان با مردان در می-آمیزند آری شما گروهی تجاوزکارید.

 

3ـ استمنا (خود ارضایی)

قرآنکریم براس سالم سازی محیط جنسی اجتماع، حتی نگه شهوت آمیز مردان به زنان و بالعکس را ممنوع اعلام کرده  چراکه زمینه ساز انحراف جنسی است.

این انحرافات جنسی ـ که قران کریم اعلام کرده ـزیانآور و زمینه ساز برخی بیماری ها مانند ایدز است، ضمن آنکه محیط اجتماعی را آلوده ساختته، بهداشت روانی را در معرض خطر قرار می دهد در حقیقت این دستورهای کنترل کننده و از سویی دستور نهی از منکر که در آیات قرآن آمده  نوعی پیشگیری از بیماری های جنسی است که جلوه  دیگری از تامین بهداشت روانی می-باشد.

 

4ـ راهکارهای عاطفی تامین کننده بهداشت روانی

در قرآن کریم سفارش هایی عاطفی هست که در ازدیاد محبت و پیوندهای اجتماعی و خانوادگی تاثیر بسزایی دارد و از این طریق بهداشت روانی مردم فزونی می یابد.

 

یک. محبت به پدر و مادر وصله رحم (گسترش نظام حمایت خانواده)

«ووصینا الانسان بوالدیه حسنا:  و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خود نیکی کند.»

قرانکریم در آیات متعددی درباره محبت به پدر و مادر و صله رحم  سفارش کرده است. صلخ رحم و محبت به پدر و مادر به صورت های مختلفی همچون دید و بازدید یاری رسانی و ... تبلور می یابد و باعث تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی مسلمانان شده، نظام حمایتی، عاطفی را در اجتماع شکل می دهد.

برخورد مثبت عاطفی و اجتماعی خویشاوندان یکی از موثرترین عوالم در برخورد با رویدادها و موقعیت های فشار زای زندگی است. در این دنیای مالامال از فشار روانی، اگر بدانیم کسانی از ما حمایت می کنند بیتشر در مقابل فشارها مقاومت می کنیم و بدنی رو بهداشت روانی ما تامین می-شود. لئوناردسایم در پژوهش خویش اهمیت حمایت اجتماعی را در سلامت روان تاکید کرد. او نتیجه گرفت افرادی که با دیگران ارتباط نزدیک ندارند در مقایسه با کسانی که معاشرت بسیار دارند دو تا سه برابر بیشتر می میرند.

در برخی از مقالات نیز آثار صله رحم در زندگی فردی و اجتماعی و سلامت روانی انسان مورد بررسی قرار گرفته است. در این مقالات نشان داده شده که صله رحم در احساس ایمنی، همانند سازی، احساس ارزشمندی و کاهش اضطراب اجتماعی موثر است.

 

دو. سفارش به صبر و بالا رفتن سطح مقاومت

وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ  ـ از شکیبایی و نماز یاری جویید.

قرآن کریم بارها انسان ها را به شکیبایی فراخوانده  و از سویی الگوهای صبر همچون یعقوب، ایوب و .. را در قرآن معرفی کرده است.  قرآن به صابران مژده می دهد که در هنگام سختی ها به یاد خدا باشند و آیه استرجاع إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیهِ رَاجِعونَ  را بر زبان جاری سازند.

اسن سفارش ها و نویدهای قرآنی موجب می-شود که انسان در حوادث زندگی خود را تنها احساس نکند. اگر انسان رد برابر عوامل استرس زا و تضادهای اجتماعی صبور و مقاوم نباشد مشکلاتش پیچیده تر می گردد و چه بسا مسئله ای کوچک به معضلی بزرگ تبدیل شود بنابراین اگر در برابر مشکلات  عجولانه برخورد نکند فشار روانی اش کاهش می یابد.

 

سه. توبه

قرآن کریم به توبه گناهکاران توجه ویژه کرده و از مومنان می خواهد که توبه کنند و به سوی خدا بازگردند تا رستگار شوند.  نیز اعلام می کند که خدا توبه کاران را دوست دارد:« إِنَّ اللّهَ یحِبُّ التَّوَّابِینَ»

در احادیث نیز آمده است که توبه کننده همچون کسی است که تاکنون گناهی نگرده است.  توبه که نخستین مرحله رسیدن به سلامت است نوعی تخلیه هیجانی به شمار می رود. مقصود از تخلیه هیجانی آن است که انسان از راه های صحیح برون ریی عاطفی (توبه، دعا، نیایش، گریستن، زیارت و ...) عقده گشایی کند تا بدین روی ضعف ها و کسالت هایش جبران، و بهداشت روانی-اش تامین گردد. وقتی انسان از گذشته پشیمان شود و راه توبه پیش گیرد، اضطراب و فشار روانی اش کاهش می-یابد و به آرامش می رسد.

 

4. راهکارهای تامین بهداشت روانی در حوزه اجتماع

قرآن کریم به روابط اجتماعی سالم انسان ها توجه کرده سفارش هایی در این باب دارد که زمینه ساز روابط بهتر مسلمانان و پیوندهای عاطفی و حمایتی در اجتماع است. آن سان که فشارهای روانی مردم را می-کاهد و بهداشت روانی آنان را تقویت و یا تامین می-کند اینک به برخی از اینها می پردازیم

 

یک. حمایت اقتصادی از اقشار آسیب پذیر

قرآن در این مورد به انفاق خمس و زکات سفارش کرده  که موارد مصرف آن غالباً اقشار آسیب پذیر جامعه هستند. در واقع حنایت از آنان موجب کاهش فشار اقتصادی و روانی بر آنان و کاهش بزهکار در جامعه می-شود.

 

دو. حمایت از یتیمان

فَأَمَّا الْیتِیمَ فَلَا تَقْهَرْ  ـ و اما یتیم را میازار

قرآن کریم به کرات درباره حمایت از یتیمان سفارش نموده و مردم را از خوردن مال یتیمان بازداشته است.  حمایت از کودکان بی سرپرست موجب کاهش اضطراب آنان و تاکین زندگ یآینده و در نتیجه سبب کاهش انحراف و بزهکاری در جامعه می شود.

 

سه. حمایت اقتصادی و روانی از بیماران روانی و عقب ماندگان ذهنی

قرآن کریم در این باب نیز به مومنان سفارش کرده که از انان حمایت اقتصادی کرده  رفتاری محبت آمیز و درست با آنها داشته باشند امری که موجب کاهش دردهای آنان و جلوگیری از پیامدهای منفی در آینده می شود.

 

چهار. انسان مامور به وظیفه است نه نتیجه

یكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا  ـ خداوند هیچ کس را جز به قدر توانایی اش تکلیف نمی کند.

یکی از عوامل فشار روانی هنگامی است که انسان نتواند وظیفه خود را انجام دهد. قرآن وظیفه انسان را به اندازه توانایی او می شمارد و بدنی رو او را از این دغدغه و فشار روانی رهایی می-بخشد از این رو انسان مسلمان در برابر شکست ها هرگز مایوس نمی-شود.

 

پنج. حسن ظن به مردم

بدبینی به یکدیگر یکی زا مواردی است که موجب فشار روانی می شود از همین روی قرآنکریم گمانه زنی بدبینانه را سرزنش می کند و حتی برخی گمان های بد را گناه می شمارد: «إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ:  پاره ای از گمانها گناه است.»

در حدیثی از امام علی (ع) چنین نقل شده: حسن ظن مایه راحتی دل و سلامت دین است.

این عمل موجب می شود که مردم در اجتماع احساس آرامش و امنیت کنند.

 

شش. ازدواج، زمینه ساز بهداشت روانی فرد و جامعه

افراد مجرد تحت تاثیر تحریکات جنسی گاه گرفتار فشارهای روانی و فسادهای اجتماعی می-شوند قرآن کریم با دعوت به ازدواج  از این فشارها می کاهد و سلامت روانی فرد و اجتماع را تامین  می کند.

 

هفت. سالم سازی اجتماع با مسئولیت پذیری همگان (امر به معروف)